علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 سپتامبر 24 - 4 محرم 1439 - 2 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204683
تاریخ انتشار : 23 اسفند 1395 23:1
تعداد مشاهدات : 94

پایه هاي فطري اخلاق در نظریه علامه طباطبایی(ره) و اصول تربیتی مبتنی بر آن

در این پژوهش، مبانی فلسفی دینی تربیت اخلاقی با تمرکز بر تبیین رابطه میان فطرت،اخلاق و دین با روش توصیفی تحلیلی از آراي علامه طباطبایی استخراج، و مشخص شد که فطرت نقطه کانونی و زیربناي ساختمان اخلاق است در عین حال، لایه هایی دارد که تنها درموقعیت هایی مناسب و در پرتو هدایت تشریعی شکوفا میشود.



در این پژوهش، مبانی فلسفی دینی تربیت اخلاقی با تمرکز بر تبیین رابطه میان فطرت،اخلاق و دین با روش توصیفی تحلیلی از آراي علامه طباطبایی استخراج، و مشخص شد که فطرت نقطه کانونی و زیربناي ساختمان اخلاق است در عین حال، لایه هایی دارد که تنها درموقعیت هایی مناسب و در پرتو هدایت تشریعی شکوفا میشود.

فاطمه وجدانی /دکتر محسن ایمانی /دکتر رضا اکبریان /دکتر علیرضا صادق زاده قمصري

 

چکیده

در این پژوهش، مبانی فلسفی  دینی تربیت اخلاقی با تمرکز بر تبیین رابطه میان فطرت،اخلاق و دین با روش توصیفی تحلیلی از آراي علامه طباطبایی استخراج،و مشخص شد که فطرت نقطه کانونی و زیربناي ساختمان اخلاق است در عین حال، لایه هایی دارد که تنها درموقعیت هایی مناسب و در پرتو هدایت تشریعیشکوفا میشود. در بخش دوم پژوهش با شیوهايکه از دیدگاه خود علامه به دست آمده بود بر مبناي یافته هاي بحث نظري و متناسب با غایات تربیت اخلاقی،اصولی براي تربیت اخلاقی تعیین شد که ضرورت پاکی نسل، آغاز زود هنگام تربیت، اصلاح وضعیت محیطی، تقویت خود شناسی، غفلت زدایی و شناخت مصداقواقعی کمال، مبارزه با دنیا گرایی و رفاه زدگی و نیز ضرورت تقویت نور فطري از طریق اطاعت ازدستورهاي اخلاقی دینی و مداومت بر اعمال اخلاقی را نشانداد.

 مقدمه

هر رویکرد تربیت اخلاقی بر مجموعه مبانی فلسفی از جمله در باب انسان شناسی متکی است.

یکی از مسائل بنیادي در انسانشناسی فطرت است. نظریات مختلف و بعضا متناقضی در باب فطرت انسان عرضه شده است. برخی از متفکران به وجود ویژگیهايفطري، فراگیر، ثابت و جهتدار (نیک یا بد) در وجود انسان اذعان میکنند؛ روسو، مازلو، توماس هابز و جان استوارت میل از این گروه هستند. در مقابل، برخیدیگر مانند اگزیستانسیالیستها، طرفداران اصالت اجتماع، حامیان نظریه تاریخی بودن انسان و روانشناسان رفتارگرا (هم چون اسکینر) اصل وجود فطرت وسرشت مشترك انسانها را انکار میکنند و معتقدند صفات و ویژگیهاي انسان ناشی از علل و عوامل اجتماعی، تاریخی یا تربیتی است. با این دید، بیان هیچ گزارهکلی و عامی درباره انسان جایز و صحیح نیست.

در اسلام بحث فطرت یکی از اصولی ترین معارف است و بنیان بسیاري از مسائل دینی و اخلاقی را

تشکیل می دهد و به تبع آن، تاثیرات عمیقی نیز بر چیستی و چگونگی تربیت اخلاقی خواهد

گذاشت.

بیان مسئله و ضرورت بحث

یکی از مهمترین مسائل انسانشناسی این است که آیا انسان بینشها و گرایشهاي خاصی درمورد ارزشهاي اخلاقی دارد یا خیر؛ به عبارت دقیقتر، آیا مسیر و غایتمشخص و از پیش تعیین شدهاي براي حرکت انسان در مسیر اخلاق وجود دارد؟ پذیرش یا رد وجود پایه هاي فطري براي اخلاق، هم در اخلاق نظرى و هم درتربیت اخلاقی تأثیر مستقیمی دارد. مسئله اصلی این است که آیا انسان استعدادهاي اخلاقی خاصی دارد و تربیت باید زمینه شکوفایی و پرورش هماناستعدادها را فراهم آورد  آن گونه که ادیان الهی معتقدند  و یا هر گونه ارزشگذاري توسط آدمی، ارزشمند و صحیح تلقی میشود و وظیفه تربیت اخلاقی نیززمینه سازي و کمک به متربیان است تا بسته به باورها و تمایلات متفاوت خویش، معیارها و ارزشهاي اخلاقی مطلوب خویش را خودشان بسازند.

تبیین رابطه فطرت و اخلاق، هم غایت و رویکرد کلی تربیت اخلاقی را تعیین میکند و هم براي برنامه ریزى و ترسیم اصول و شیوه هاى دستیابى به اهدافتربیت، ضروري است. اگر انسان داراي فطریات باشد، قطعا تربیت او باید با در نظر گرفتن همان فطریات صورت گیرد.

از سوى دیگر با توجه به وجود رابطه عمیق میان فطرت و دین در دیدگاه قرآنی، که دین را با فطرت و

شکوفا کننده آن منطبق می داند، بحث فطرت بناچار به تبیین رابطه دین و اخلاق هم منجر خواهد شد که خود، مطلبی بسیار مهم است؛ زیرا اولاًٌ، پاسخ اینسؤال اساسی را مشخص میکند که آیا پذیرش اخلاقیات فطري در انسان و پیگیري آن بدون هدایت تشریعی  تربیت اخلاقی سکولار  براي هدایت جریان تربیتاخلاقی کافی است و میتواند تربیت اخلاقی مطلوب را تضمین کند یا خیر، ثانیا براي پاسخگویی به شبهه و اتهام تحمیلی بودن تربیت اخلاقی دینی، ناگزیر ازتبیین رابطه فطرت و دین با همدیگر و با اخلاق هستیم. همه این موارد، نشاندهنده اهمیت و ضرورت بحث در مورد مبانی فطري تربیت اخلاقی است. گذشتهاز همه اینها، هنوز جزئیات مبهم اما مهمی در زمینه جهت گیري فطرت انسان وجود دارد؛ مانند اینکه آیا فطرت انسان را باید یکسره مثبت در نظر گرفت یاآمیزه اي از صفات مثبت و منفی تلقی کرد و یا آن را خنثی در نظر گرفت. این موارد، ضرورت واکاوي بیشتر و دقیقتر در باب ماهیت و کارکرد فطرت، رابطه آنبا اخلاق و نیز بررسی ضرورت و چگونگی تعامل فطرت با دین را خاطر نشان می سازد.

این پژوهش با درك این ضرورت به نگارش درآمده است. مسئله اصلی پژوهش این است که:

جایگاه فطرت و دامنه تأثیرگذاري آن در سوق دادن انسان به اخلاقیات چگونه است؟ در این

راستا، سؤالات زیر براي پژوهشگر مطرح شد:

 جهتگیري فطرت بشر در رویکرد اسلامی چگونه است؟

 آیا فطرت بشر براي اخلاقمند شدن او کفایت می کند؟

 با توجه به بحث فطرت، چه اصولی را براي تربیت اخلاقی می توان در نظر گرفت؟

با توجه به اشراف ستودنی علامه طباطبایی به بحثهاي قرآنی و شرح و تفسیر آنها از یک سو و

احاطه و اشراف ایشان بر بحثهاي فلسفی، تلاش می شود پاسخ این سؤالات براساس دیدگاه علامه

طباطبایی(ره) به دست آید.

روش پژوهش

این تحقیق شامل دو بخش است: بخش نخست هسته پژوهش که شامل مبانی فلسفی  دینی علامه طباطبایی درمورد جایگاه فطرت در اخلاق ورزي و هم چنین،ضرورت و چگونگی تعامل فطرت و دین در عرصه اخلاقیات است. بخش دیگر، اصول تربیت اخلاقی است که بر اساس همین مبانی و هماهنگ با آنها تعیین شدهاست. براي استخراج مبانی فلسفی  دینی علامه از روش توصیفی  تحلیلی استفاده شده است. توصیف، بیان آثار، نشانه ها و چگونگی نسبت هر پدیدار باپدیدارهاي دیگر است. توصیف تحلیلی نیز یکی از انواع توصیف است که در مقابل توصیف تجربی قرار می گیرد و با بیان خواص لازم شیء از طریق تحلیلمنطقی به دست می آید(فرامرز قراملکی،1385:182-185).

در این روش، اطلاعاتی که از طریق بررسی اسناد، مدارك و کتابها به دست آمده است به گونه اي سامان داده می شود که بتوان به پرسشهاي پژوهشی پاسخداد( سرمد و همکاران،1376).

مرحله بعدي پژوهش، تدوین اصول تربیتی بر اساس یافته هاي بحث نظري است. در این پژوهش، اصول تربیتی  که از جنس باید و نبایدها است  با روشخاصی تدوین شده که از مبانی و دیدگاه هاي خود علامه و بویژه، نظریه اعتباریات او تاثیر پذیرفته است.

این شیوه توسط برخی صاحبنظران معاصر از نظریه اعتباریات علامه استخراج، و براي پژوهشهاي تربیتی پیشنهاد شده است (صادق زاده قمصري و حسنی، 1391).

 در این روش، بایدها و نبایدها و اصول تربیتی اساساً از مقوله وضع و اعتبار است، نه از مقوله کشف و توصیف.

از نگاه علامه طباطبایی، تمامی توصیه ها از جمله( تکالیف دینی) از سنخ اعتبار، و الزامهایی است که به منظور رفع نیازها و تأمین اغراض جعل و اعتبار، و به کارگرفته می شود(طباطبایی،1374، ج 8:57)

تجویزهاي تربیتی نیز همین طور است. از آنجا که تجویزها و احکام اعتباري بر نیازهاي واقعی مبتنی است و آثار واقعی نیز بر جاي می گذارد (مثلا به سعادت یاشقاوت انسان منتهی می شود ملاك تعیین، ارزیابی و قضاوت در مورد آنها، لغویت و عدم لغویت است؛ یعنی از میان قضایاي اعتباري آنهایی که با مبانی و هدفتربیت سازگار و ملایم است و آثاري متناسببا اهداف و اغراض(کمال انسان) داشته باشد و به سعادت انسان منجر شود، مورد پذیرش، وآنهایی که بیهوده استو آثار خارجی مناسب بر آنها مترتب نمیشود، مردود و باطل است(طباطبایی،1389الف،ج3:157).

نتیجه اینکه اصول تربیتی با ملاحظه اهداف و نیازهاي آدمی وآثاري که این اصول در سعادت او دارد انشا و قرارداد می شود.

مفهوم شناسی فطرت

فطرت از ماده "فطر" در لغت به معناي شکافتن از طول، ایجاد و ابداع (راغب اصفهانی، بی تا: 396)

آمده است. کلمه فطرت بر وزن "فعله" بوده بر نوع ویژه دلالت میکند و در لغت به معناي سرشت و نحوه خاصی از آفرینش و خلقت است (جوادي آملی،24:1379)

مشتقات کلمه "فطر" به صورتهاي گوناگون به کار رفته، اما کلمه فطرت تنها یک بار و آن هم درباره انسان بکار رفته است:  "فاقم وجهک للدین حنیفا فطرة اللهالتی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم و لکن اکثر الناس لا یعلمون" (روم/30) روي خود را به سوي دین حنیف کن که مطابق فطرت خدااست؛ فطرتی که خدا بشر را بر آن فطرت آفریده است و در آفرینش خدا دگرگونگی نیست؛ این است دین مستقیم، ولی بیشتر مردم نمی دانند.به اعتقادعلامه طباطبایی، ویژگیهاي فطري، ویژگیها و صفاتی در اصل آفرینش آدمی است که بنابراین، انسان با : به بنا و ساختمان نوع انسان مربوط است(طباطبایی1374 ، ج 443:10).

 

ویژگیهایی که در اصل آفرینش او وجود دارد، آفریده شده است؛ این صفات اولا، مقتضاي آفرینش انسان است و اکتسابی نیست. ثانیا،ً در عموم افراد هستو ثالثاً تبدیل یا تحویل پذیر نیست

جهت گیري فطرت در نظریه اخلاقی علامه طباطبایی(ره)

از نظر علامه طباطبایی فطرت نقطه کانونی و زیربناي ساختمان اخلاق را تشکیل میدهد. ایشان در تفسیر المیزان ابتدا با اشاره به وحدت و ثبات در طبیعت فردي، طبیعت نوعی و طبیعت اجتماعی

انسان، ثابت می کند که مجموعه احکام و اصول اخلاقی ثابتی(فرامکانی و فرازمانی)  شامل عفت،

شجاعت، حکمت و عدالت هست که براي ابد حسنه و فضیلت است؛ یعنی با غایت آفرینش و

سعادت نوع انسانی و اجتماع سازگار است و صفاتی که در مقابل این چهار ملکه قرار م یگیرد

براي ابد رذیله و زشت است؛ گو اینکه گاهی در بعضی از مصداقهاي این صفات مطلق اختلاف پدید می آید نه در اصل ایشان(طباطبایی،1374، ج1: 563-574)

ایشان نقطه اتکاي این اخلاق مشترك را حقیقت واحد و ثابت در نوع بشر یعنی فطرت می داند و می فرماید: انسانها چون نوعواحدي هستند، بیش از یکسعادت و یک شقاوت ندارند؛ یعنی سودها و زیانهایشان نسبت به بنیه و ساختمان روحی و بدنی آنها، سود و زیان مشترکی است و در این صورت، لازم است که در مرحله عمل نیز هادي واحدي آنها را به آن هدف ثابت هدایت کند و این هادي همان "فطرت و نوع خلقت" است. انسان به فطرتی مجهز است که او را بهسوي سعادتش (تکمیل نواقص و رفع حوائجش)  هدایت میکند و به آنچه نافع براي اوست و به آنچه برایش ضرر دارد، ملهم کرده

است(1). همین طور به جهاز بدنی مناسب با آن غایت و هدف مجهز است تا با آن رفتار مورد نیاز

خود را انجام دهد(2)؛  پس انسان داراي فطرتی خاص به خود است که او را به سنت خاص زندگی

و راه معینی هدایت کند که به هدف و غایتی خاص منتهی می شود؛ راهی که جز آن راه را نمی تواند پیش گیرد (طباطبایی، 1374،ج16 : 267-269)

 

پس آدمی داراي فطرتی ملکوتی است که همواره عقاید حق و اعمال صالح را به او گوشزد میکند که به کمال و سعادت حقیقی  منتهی شود ( طباطبایی، 1374, ج12: 37) در سایه فطرت است که میتوان از اخلاقی جهانی دم زد.

علامه، فطرت را شامل فطرت عقل و فطرت دل میداند. فجور و تقوا به صورت افاضه اي الهی به انسان الهام می شود؛ یعنی تصمیم، آگاهی و علمی  تصوري یاتصدیقی  در دل آدمی میافتد و به او شناسانده و فهمانده می شود که عملی که انجام م یدهد، تقوي است یا فجور. این الهام فجورو تقوا همان عقل عملی است که از نتایج تسویه نفس است  ( طباطبایی، 1374، ج20: 500)

علاوهبر این شناخت عقلانی فطري، گرایش به حق و عدل و زیبایی نیز در نهاد او به ودیعه گذاشته شده                       است (طباطبایی،1374، ج17: 380)

اکنون پس از بیان دیدگاه علامه درباره وجود فطرت، باید دید ایشان فطرت انسان را مثبت می دانند یا منفی.

علامه مهمترین کارکرد فطرت را شناخت و ایمان به خدا می داند که با آب و گل آدمی سرشته شده است

(طباطبایی، 1374، ج7: 267)

به صورتی که هر انسان سلیم الفطرهاي به موجوديخارج از حس خود ایمان می آورد و از توحید و نبوت و معاد سر در می آورد و در نتیجه خود را، ملزم میداند که در برابر آن مبدأ یکتا خضوع کند و اوامر آن دین را به کار بندد( طباطبایی، 1374،ج1: 71). وجود این هدایت فطري است که زمینه را براي هدایت تشریعی فراهم می سازد.

نکته قابل توجه اینکه علامه در کنار تلقی مثبت از ویژگیهاي فطري بشر، مانند اشاره به تشخیص فطري فضیلت (طباطبایی، 1374،ج1: 95)

عشق و انجذاب به سوي حسن و جمال و گرایش به عدل و زیبایی و طلب خیر و سعادت و حق و رشد طباطبایی، 1374 ، ج 17: 380و 379)،

 ویژگیهایی را نیز به طبع انسان نسبت میدهد که گاه در نقطه مقابل آن ویژگیهاي مثبت قرار دارد؛ به عنوان مثال میفرماید: طبع انسان، دل دادن به شهوات، پیروي هواي نفس،فراموش کردن پروردگار خود و استکبار ورزیدن از پیروي اوامر او است(4)( طباطبایی، 1374، ج 20: 337)

 لذا ضروري به نظر میرسد که صفات نکوهیده بشر مورد بررسی دقیقتري قرار گیرد و نسبت آن با

صفات پسندیده فطري او سنجیده شود. ابتدائا میتوان ویژگیهاي نکوهیده بشر را در دو دسته جاي

داد:

گروه اول ویژگیهایی است که در اصل آفرینش بشر نیست، اما بعدا به صورت عادت و طبع

ثانوي در او شکل می گیرد و به همین علت عمومی نیست. از این گونه صفات می توان به کراهت

و اعراض از حق و کفران نعمت اشاره کرد که طبع خدادادي و فطرت اولی بشر نیست، اما در اثر

ارتکاب پی در پی گناهان، طبع ثانوي در آدمی پیدا می شود که کراهت از حق است (طباطبایی، 1374، ج18: 186)  درمورد کفران نعمت نیز واقع امر این گونهاست که انسان به دلیل طبیعت انسانی خود، که همه سر و کارش با اسباب مادي و طبیعی است در اثر خو کردن با اسباب مادي و

طبیعی، مسبب الاسباب را فراموش م یکند نه اینکه اعراض آدمی از یاد خدا، غریزي و فطري باشد

(چون اگر فراموشی خدا فطري بود، خود دلیل بر نفی ربوبیت او می شد)، بلکه عادت زشت انسان

را به کفران نعمت وا داشته است و به همین دلیل هم هست که زمانی که انسان اشتغال و دلبستگی

 به زخارف زندگی دنیا نداشته باشد، هرگز از یاد او غافل نمی شود (طباطبایی، 1374 ، ج13: 213) .

دسته دوم صفات نکوهیده، صفاتی است که آنها هم جزء آفرینش اولی آدمی نیست؛ اما

زمینهاي در سرشت انسان دارد. در واقع، آدمی با صفاتی به دنیا می آید که به خودي خود منفی

نیست؛ بلکه لازمه رشد انسان است و البته به حسن تربیت و حسن تدبیر نیاز دارد تا در حد اعتدال و

در مسیر درست استفاده شود وگرنه به رذیله و نقمت مبدل می شود. یکی از این ویژگیها، هلوع

بودن انسان است(5)که از فروع حب ذات، و فطري است. هلع به خودي خود از رذایل اخلاقی

نیست و نمی تواند صفتی مذموم باشد؛ زیرا وسیل هاي است که باعث می شود انسان به هر چیزي که

در مورد او خیر باشد، حرص بورزد و از این طریق به سعادت و کمال وجودش برسد؛ پس حرص

شدید بر خیر، صفتی است کمالی که اگر نبود، انسان به دنبال کمال و جلب خیر و دفع شر از خود

بر نم یآمد. هر انسانی در آغاز تولد و در عهد کودکی و قبل از رشد و بلوغ به حرص شدید مجهز

است و چون به حد بلوغ و رشد رسید، به دستگاه دیگري به نام عقل مجهز م یشود که با آن،

حقایق امور را آن طور که هست، درك م یکند و اعتقاد حق و عمل خیر را تشخیص می دهد. آن

وقت است که حرص شدید ایام کودکی، که او را هنگام برخورد با شر به جزع در میآورد و

هنگام رسیدن به خیر از بذل خیر جلوگیرش می شد، به حرصی دیگر مبدل می شود و آن حرص

شدید به خیر واقعی (مغفرت پروردگار)  و فزع شدید از شر اخروي(نافرمانی خداي تعالی) است؛

در نتیجه، چنین کسی از کار خیر سیر نم یشود و پیرامون گناه نمی گردد و از آن طرف، نسبت به

شر و خیر دنیوي حرص نم یورزد و از حدودي که خداي تعالی برایش معین کرده، تجاوز

نمی کند. اما اگر انسان از آنچه عقلش درك، و فطرتش به آن اعتراف میکند، روي بگرداند و هم

چنان (مانند دوران طفولیت) پایبند هواي نفس بوده، حرصش بر خیر دنیوي کنترل نداشته باشد،

خداي تعالی نعمتش را به نقمت مبدل نموده، آن صفت غریزیش را، که وسیله سعادت دنیا و

آخرتش قرار داده بود به وسیله شقاوت و هلاکتش مبدل می کند و این معنا همان است که آیات،

متعرض آن شده است. بنابراین، حرص به خودي خود بد نیست؛ وقتی بد م یشود که انسان آن را

درست تدبیر نکند. این انحراف در سایر صفات انسانی نیز هست؛ هر صفت نفسانی اگر در حد

اعتدال نگاه داشته شود، فضیلت است و اگر به سوي افراط و یا تفریط منحرف گردد، رذیله و مذموم می شود (طباطبایی، 1374، ج20:18) یکی دیگر از اینویژگیهاي فطري، استخدام وبهره کشی از دیگرموجودات و حتی دیگر انسانهاست که زمینه بهره گیري از تمام مواهبخدادادي را براي انسان فراهم میکند. همینغریزه استخدام است که سرانجام به اینجا منتهی می شود که انسانها منافع خود را با یکدیگر مصالحه کنند و اجتماع مدنی پدید آورند؛ این در صورتی است کهاین ویژگی فطري تحت تربیت دین در آید. در غیر این صورت، همیناستخدامگري فطري، که انسان را به تشکیل اجتماع وادار میکرد، او را به اختلاف و فساد میکشاند( طباطبایی، 1374، ج2: 195و462)

یعنی همین که فردى قوى و از دیگران بی نیاز  شد به حقوق آنان تجاوز، و آنها را استثمار میکند.

(طباطبایی، 1374 ، ج 4: 183)

اکنون با نگاهی جامع می توان دو دسته صفات یاد شده را جمع کرد و این طور نتیجه گرفتکه در اصل آفرینش بشر، ویژگی منفی قرار داده نشده است؛ بهتعبیر علامه، معنا ندارد که فطرت از یک سوآدمی را به دین حق و سنت معتدل دعوت کند و از سوي دیگر، وي را به سوي شر و فساد و انحراف از اعتدالبخواند( طباطبایی، 1374، ج13: 263)؛ بلکه فطرت اصلی بشر، شناخت و گرایش به توحید و حق و عدل است که تبدیل پذیر هم نیست ( طباطبایی، 1374،ج1: 51)

این بحث به فطرت اصلی بشر مربوط بود که بالقوه نیز هست.

انسان غیر از این فطرت اصلی و بالقوه، برخی ویژگیهاي فطري بالفعل هم دارد که ابزار زندگی

و حرکت اوست. این ویژگیها خنثی است و اگر با تربیت صحیح و دینی بدرستی جهت دهی شود

و مورد استفاده قرار گیرد، ملکات فضیله ایجاد میکند و باعث می شود که فطرت اصلی انسان، که

بالقوه هم بوده است، فعلیت یابد؛ در غیر این صورت، سوء تدبیر و بهره برداري نادرست از این

صفات زمینه اي، باعث می شود که انسان به گناه بیفتد و در اثر ارتکاب پی در پی گناهان و عادت

به رفتار فاسد، طبع ثانوي بر نفس تحمیل شود که در نقطه مقابل فطرت اصلی بشر(وحید و حق و

عدل) قرار دارد. به همین دلیل هم این ویژگیهاي مذموم عمومی نیست و تنها در برخی از ابناي بشر به وجود می آید: " ان الانسان خلق هلوعا... الا المصلین"(معارج/22) انسان حریص خلق شده است... مگر نمازگزاران.

در همین راستا علامه در مقابل انسان فطري (سلیم الفطره)، انسان عادي را مطرح میکند کهتحت عادات محیط زندگی و سرگرمی و دلبستگی به ظواهر اسباب،خدا را فراموش می کند. پس آدمی داراي دو حال است: حال فطري و حال عادي. برخی آیات متعرض حال عادي آدمی است؛ مانند  اذا انعمنا علی الانساناعرض و نا بجانبه و اذا مسه الشرکان یؤسا"  (اسراا/83)  هر گاه به انسان نعمتی عطا کردیم، رو بگردانید و دوري جست و هرگاه شر و بلایی به او روي آوردبکلی مایوس و ناامید شد و آیاتی دیگر، متعرض حال فطري اوست؛ مانند"و اذا مسکم الضر فی البحرضل من تدعون الا ایاه " (اسرا/ 67) چون در دریا به شماخوف و خطري رسد به جز خدا همه رافراموش می کنید و هم چنین آیه  اذا مس الانسان الضر دعانا لجنبه او قاعدا او قائما" (یونس/12) وقتی بلایی به جانانسان وارد می شود در همه احوال، چه به پهلو و چه نشسته و چه ایستاده ما را به یاري خود می خواند ((طباطبایی، 1374، ج13: 257و258)

نتیجه اینکه سرشت اولیه انسان همان استعداد محض و قابلیت صرف است که قدرتی نهفته و خفته است که چون او راتربیت کنند و راه را به او نشاندهند، این استعدادها شکوفا می شود و آدمی را از مراحل ضعف وفتور و سستى عبور می دهد و به مقام عزّ انسانیت مى رساند و چنانچه آن را در عالم طبیعت و کثرت 

به حال خود گذارند، انسان "اعرض و نا بجانبه" و "یئوس و کفور"، و از مسیر فطرت منحرف میگردد(طباطبایی، به نقل از حسینی طهرانی، 1425 ق: 179) به عبارت دیگر، فطريبودن هر ویژگی بدان معنا نیست که آن صفت ضرورتا از ابتداي تولد بالفعل باشد، بلکه در برخی از افراد و تحت تربیت درست فعلیتمی یابد؛ به همین دلیل، مفطور بودن تمام ابناي بشر بر فطرت توحید، علت تامه براي هدایت او نیست.

فطرت، شرط لازم و ناکافی براي اخلاقمند شدن بشر

از نظر علامه هر چند خداوند بر اساس سنت هدایت گري خویش انسان را به فطرتی مجهزکرده است که همواره عقاید حق و رفتار صالح را به او گوشزد می کندبه دلایلی صرف داشتن فطرت کافی نیست که او را بر پیروي روشهاي حق و عدل وادار سازد و براي همیشه در عقاید حقو اعمال صالح استوار نگاه دارد وگرنهباید هیچ فردي و هیچ اجتماعی فاسد نگردند؛ چون همه به فطرت مجهز هستند؛ پس اینکه می بینیم بعضی از افراد با داشتن فطرت، منحرف می شوند، میفهمیم که داشتن فطرت تنها کافی نیست (طباطبایی، 1374، ج12: 37)

به چند دلیل اتکا به هدایت فطري به تنهایی براي سعادتمند شدن آدمی کافی نیست:

1بالقوه بودن فطرت

به اعتقاد علامه فطرت بالقوه است و در ابتداي وجود فعلیت ندارد (طباطبایی، به نقل از حسینی طهرانی، 1425ق :179) و به طور خود به خودي در همه انسانهاشکوفا نمی شود.

2جمالی بودن و عدم اشتمال بر تمامی احکام اخلاقی

از نظر علامه نور فطرت اجمالی است(طباطبایی،1374،ج2: 528)

هر انسانی به فطرت سلیم خود تشخیصی اجمالی از عدالت و ظلم دارد، لیکن بر تفصیل عدالت و ظلم واقف نیست(طباطبایی،1374، ج7: 104) و از این نظر درظلمت است؛ تنها به شرطی که مراقب او باشند، ترقی می کند و تفصیل میپذیرد ( طباطبایی،1374، ج2: 529)

علامه در جاي دیگري میفرماید: فطريبودن بعضی از کارهاي اخلاقی، بسیار روشن است به گونه اي که فطرت بشر در آغاز نظر، حکم بهحرمت آنها میکند و هیچانسانی که فطرت و عقلش سالم باشد، حاضر به ارتکاب آنها نیست؛مانند حرمت شرك به خداي بزرگ و کشتن فرزندان از ترس فقر. اما فطري بودن بعضی دیگرازکارهاي اخلاقی به این روشنی نیست؛ مانند پرهیز از مال یتیم، ایفاي کیل و وفاي به عهد خدا. این

گونه کارها، مانند امور نخستین روشن نیست، بلکه انسان در درك آنها علاوه بر عقل فطري به یادآوري

مراجعه به( مصالح و مفاسد عمومی) نیازمند است (طباطبایی، 1374 ، ج 7،522).

میتوان گفت فطرت در کشف برخی از اصول اخلاقی پیشگام است، اما ممکن است نتواند زشتی برخی دیگر از رفتار قبیح را درك کند.

3احتمال پوشیده مانده شدن فطرت و تطبیق آن با غیر مصداق واقعیفطرت انسان در اثر علاقه به بهرهگیري از لذائذ مادي، پیروي از هوا و هوس و افراط وتفریط در قواي نفسانی(شهوت و غضب)، محجوب و مستور میشود و مورد غفلت قرار میگیرد و چنینانسانی قادر به ادراك حقایق نخواهد بود و بهرهاي از عقلفطري خود نخواهد برد(طباطبایی،1374،ج4: 495؛ طباطبایی،1374، ج15: 310)

در چنین وضعیتی، فطرت حق طلب و عدالت دوست بشر، خود را با غیر حق و عدل تطبیق می دهد؛ باطل را به عنوان حق، و شر و شقاوت را به خیال خیر وسعادت میگیرد؛ پس دلش از حق به سوي باطل و از خیر به سوي شر و از سعادت به سوي شقاوت بر میگردد؛ هواي نفس را معبود خود میگیرد و شیطان رامیپرستد و از عالم ملکوت چشم میپوشد و به دنیا و زخارف مادي آن دل میدوزد. پس در عین اینکه فطرتش سالم و محفوظ است در مقام عمل، فطرت خود رابا غیر آن تطبیق می دهد( طباطبایی، 1374، ج8:  96-97)

 

این چنین است که فطرت با غفلت و اشتباه منافاتی ندارد، بلکه تنها با گمراهی عمدي و ازروي بغی و طغیان منافات دارد(طباطبایی، 1374، ج2: 192)

به این دلایل میتوان گفت عقل عملی و فطري مبنا و زیربناي اخلاق هست، اما براي اخلاقمند شدن او کافی نیست و به دخالت عامل دیگري نیاز است.

شرایط بهره مندي از هدایت فطري

اخلاق فطري به خودي خود ضمانت اجرایی ندارد. شاهد این مدعا رواج رو به گسترش انحرافات اخلاقی در جوامع گوناگون انسانی است. حتی قوانین جزایی حامی اخلاقیات نیز گرچه

لازم است، نمیتواند پشتوانه کاملا مناسبی براي اخلاق فطري فراهم کند؛ زیرا همیشه نمیتواند بر

وقوع کارهاي غیر اخلاقی اطلاع یابد و ممکن است به هر دلیلی در مجازات مجرمان سهل انگاري

: کند؛ لذا تخلفّ از قوانین و تعدى ب ه حقوق دیگران رواج خواهد یافت (طباطبایی، 1388 ، ج2: 226)

بنابراین براي اخلاقی بودن علاوه بر نداي فطري به مانع نفسانی قوي نیاز است. در همین راستاست که نوع

 آدمی بنا بر اقتضاي عنایت الهی، علاوه بر فطرت بههدایت تشریعی و وحیانی نیز مدد شده است.

در اینجا لازم است نسبت میان هدایت فطري و هدایت تشریعی مورد بررسی قرار گیرد. اولا،

اخلاق دینی، همان اخلاق فطري است البته به صورت تفصیلی تر و ذاتا میان آن دو تباینی نیست.

این از آن روست که فطرت فرودگاه دین است و دین بر فطرت می نشیند؛ لذا گفته شده دین

فطري بشر است(6). اساسا عقل حکم میکند که دین  همان اصول عملی و سنتها و قوانین عملی که

عمل به آن سعادت واقعی انسان را ضمانت می کند.  از نیازها و اقتضائات آفرینش انسان منشأ گرفته باشد؛ یعنی مطابق فطرت و تکوین باشد(طباطبایی، 1374، ، ج16: 288)

 متقابلا، فطرت نیز دین را تأیید میکند و پذیرش دین را به گردن انسان می اندازد. انسان سلیم الفطره به

 این حقیقت اعتراف میکند که موجودي نیازمند استو به چیزي خارج از ذات خود نیاز دارد و آن چیز، امري

است که سلسله همه نیازها بدو منتهی می شود. پس خواه ناخواه به موجودي غایب از حس خود ایمان میآورد؛ سپس فکر می کند که این مبدأ، که لحظهاي ازنیاز موجودات غافل نمیماند، چگونه ممکن است از هدایت بندگانش غافل بماند و راه نجات از رفتار مهلک و اخلاق مهلک رابه آنان نشان ندهد؟ به دلیل چنینسؤالاتی از توحید و نبوت و معاد سر در م یآورد و در نتیجه بهحسب فطرت خود را ملزم می داند که در برابر 

آن مبدا یکتا خضوع کند( طباطبایی،1374، ج1: 71).

این گونه دین با فطرت گره میخورد.

ثانیا، دین نور اجمالی فطري را تأیید، و احکام ناگفته آن را تکمیل میکند. به بیان علامه دین

الهی فطرت را در تشخیص اجمالیش از نیکو و زشت و عدالت و ظلم، تأیید میکند و تفصیل عدالت و ظلم را برایش شرح می دهد(طباطبایی،1374، ج7، 104) وحدود آنچه را عقل به آنحکم می کند، تعیین می نماید(طباطبایی، 1389 ب: 130). پس می توان گفت دین آنچه را فطرتکشف کرده است، تأیید، و باتفصیلبیشتر و روشن تر بیان میکند و آنچه را از احکام اخلاقی که فطرت نتواند کشف کند، خود بیان می نماید؛ لذا بر اساس بیانات علامه، مجموعه "فطرت" و" فطرت دین" مجراي رسیدن به احکام اخلاقی را فراهم میآورد؛ این مسئله به مقام اثبات مربوط است که در مجاري وصول به احکام اخلاقی، گوناگونی و تعدد هست؛لیکن در مقام ثبوت، بین نفس احکام اخلاقی فطري و دینی و هدف و نتیجه آنها عینیت حکم فرماست( امید,1373:211)

دین جز احیا و پرورش فطرت، هم و غم دیگري ندارد.

ثالثا، دین مراقب است تا فطرت، خود را با غیر مصداق واقعی تطبیق نکند. دین با معرفی جایگاه و حقیقت دنیا به او کمک میکند که از این مصداق غیر واقعی کمال دل بکند و به سويکمال واقعی

 (خداوند سبحان) رو کند.

رابعا، دین از طریق جلوگیري از طغیان هواي نفس، ضمانت اجرایی براي اخلاق فراهم میکند.

به اعتقاد علامه اخلاق نمى تواند سعادت انسانى را تضمین کند و او را به کارهاى شایسته وادار کند جز در صورتى که به توحید و معاد (حضور و نظارت لحظه بهلحظه خداوند و نظام جزاو( پاداش اخروي) متکى 

باشد.( طباطبایی، 1388،ج2: 227)

لذا علامه ریشه اخلاق واقعی راتوحید می داند.

با توجه به نکات یاد شده میتوان گفت: اولا با اینکه بشر ملهم به خیر و شر است، فطرت در اثر

پیروي از هواي نفس، ممکن است محجوب و مغفول عنه واقع شود. ثانیا تنها در سایه پیروي از هدایت وحیانی می توان از نور فطري بهره برد؛ لذا تربیت اخلاقی در دیدگاه علامه با تربیت دینی

پیوندي استوار دارد. ثالثا تربیت اخلاقی بخشی به صورت یادآوري و بخشی به صورت آموزش

است؛ به عبارت دیگر، پیامبران الهی در بیشتر موارد، یادآورنده (مذکر) میثاقهاي فطري هستند و در

برخی موارد  که فطرت به آنها راه ندارد  آموزش دهندهاند. رابعا هدایت تشریعی چون در راستا و

با هدایت فطري هماهنگ است، تحمیلی بر بشر نیست و انسانی که از حداقل هدایت فطريبرخوردار باشد، دین را میپذیرد و در سایه هدایت تشریعی، فطرتاو مرحله جدیدي از شکوفایی و بالندگی را آغاز خواهد کرد.

اصول تربیت اخلاقی بر اساس فطرت

بر اساس بحث نظري پژوهش مبنی بر تبیین رابطه میان فطرت، اخلاق و دین مشخص می شود

که بخشی از وظیفه نظام تربیت اخلاقی، مراقبت از فطرت پاك بشر است و بخش دیگر، متوجه

پروراندن آن از طریق هدایت وحیانی و آموزههاي دینی خواهد بود. با توجه به مبانی فلسفی  دینی

تربیت اخلاقی (با نظر به بحث فطرت) و ضرورت تلفیق تربیت اخلاقی با تربیت اعتقادي و دینی و

هم چنین با عنایت به اینکه غرض نهایی از تربیت اخلاقی، قرب الهی خواهد بود، می توان اصول

ذیل را براي تربیت اخلاقی در نظر گرفت. همان گونه که قبلا ذکر شد در دیدگاه علامه، اصول

تربیتی، متناسب با مبانی فلسفی  دینی و نیز غرض تربیت، اعتبار می شود:

1- انتخاب همسر پاکنهاد: تأثیر والدین در تربیت فطري و اخلاقی کودك از چند نظر مورد

توجه است: اولا به نظر می رسد صفات اخلاقی آبا و اجداد به نسلهاي بعد انتقال می یابد؛ گرچه

گاه ممکن است به دلیل تأثیر سایر موقعیتها (مانند تربیت) نهان بماند. حضرت علی(ع) در همین

خصوص میفرمایند: "حسن الاخلاق برهان کرم الاعراق" ((خوانساري،1360: 392)

نیکویی اخلاق دلیل پاکی و فضیلت ریشه خانوادگی است. تأثیر دیگر والدین به مسائلی هم چون چگونگی

تربیت، فراهم آوردن لقمه حرام یا حلال مربوط است که زمینه را براي شکوفایی یا محجوب شدن

فطرت فراهم می کند؛ هم چنانکه پیامبر اکرم (ص) فرموده اند:

 "کل مولود یولد علی الفطره فابواه یهودانه و ینصراّنه و یمج سانه" (مجلسی، 1403: 279).

پس باید پیشاپیش، والدین پاکنهادي برايکودك انتخاب کرد.

2- تأکید بر خودشناسی(شناساندن گوهر وجودي و استعدادها و ویژگیهاي فطري متربی به او):

درك کرامت ذاتی موجب اعتلاي روحی و دوري از هر گونه پستی و دنائت است و انسان را

تشویق میکند که در پی کسب کرامت اکتسابی(تقوا) نیز باشد.

3- معرفت بخشی و توجه دادن فطرت به مصداق واقعی کمال(خداوند و شئون ذاتی، صفاتی و

افعالی او) و شناساندن مصداقهاي غیر واقعی آن مانند (عالم طبیعت):  این امر زمینه را براي عشق به

کمال مطلق و تنفر دادن فطرت از دلبستگی به طبیعت فراهم میکند که مادر همه بدیها و

کمبودهاست.

4- آغاز زود هنگام تربیت اخلاقی: کودکی که تازه متولد شده است، سلیم الفطره است و هنوز

وابستگیهاي تیره طبیعت و هواهاي نفسانی گرد غفلت روي آن نپاشیده است. پس قبل از اینکه با

عادات و رسوم دیگر (انحرافی) آشنا شود، باید او را با تربیت صحیح و دینی آشنا کنیم که شکوفا

کننده و تقویت کننده فطرت است.

5- غفلت زدایی: بخش اصلی تربیت اخلاقی به بیدار کردن و رفع حجابها از فطرت انسان

اختصاص دارد. شناخت خداوند، بدیهی و از آشکارترین بدیهیات است و آنچه مانع شناخت او

میشود، غفلت و بی توجهی است (نه جهل و نادانی) که خود از سرگرمی و دلبستن به متاع

بیارزش دنیا پدید آمده است. از طریق مراقبت از خود و یاد خدا میتوان با این غفلت مبارزه کرد.

از همین روست که یادآوري و برطرف کردن فراموشی در تربیت فطري بسیار مهم است.

6- تقویت عقل فطري و قوه تشخیص حق و باطل و خیر و شر(قضاوت اخلاقی):  این امر از

طریق تفکر، پرسش و پاسخ  تعمق در باب جهان هستی، آدمی و نتایج و پیامدهاي اعمال و رفتار

او و نظایر آن)، پرهیز از تحمیل اخلاقیات، ایجاد فرصتهایی براي تأمل در خویشتن و شنیده شدن

نداي وجدان به دست میآید. در همین راستا، لازم است از وابسته کردن متربی به منابع انگیزشی

بیرونی(ترس و تهدید و پاداش مادي) پرهیز کرد و فرصت تأمل درونی و تجزیه و تحلیل را به او

داد. گاه سؤالی مناسب می تواند وجدان اخلاقی انسان را تحریک نماید؛ هم چنانکه خداوند از

آدمی می پرسد: "هل جزاء الاحسان الا الاحسان"(رحمن/60)آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟

7- مبارزه با دنیا گرایی، هوس پرستی و رفاه زدگی: رفاه و آسایش و فرو غلتیدن در نعمتها و

لذایذ مادى، عامل عمده غفلت و بى توجهى به معرفت و گرایش فطرى نسبت به خداوند است؛ از

تفکر و بحث و کاوش در امور معنوي میکاهد و زمینه غفلت و پوشیدگى فطرت را فراهم

مى آورد. اشتغال به دنیا باعث محبت و دوستی به آن میشود به گونه اي که تمام همت آدمی

صرف آن میشود و محبت دنیا تمام فضاي دل را پر میکند و میپوشاند و دیگر آینه دل شفاف و

صاف نمیماند تا جمال زیباي خداوند در آن بازتاب یابد و معرفت به دست آید. این در حالی

است که فطرت نهفته در عمق انسان در تنگناها و شداید (همچون قیامت یا زمان مرگ) یا در

وضعیت قطع امید از علل و اسباب مادي، بیدار م ىگردد(7)در واقع، سختیها و خطرها باعث

میشود حجابها از روي فطرت پاك کنار برود و براي مدتی هر چند کوتاه فطرت توحیدي انسان

آشکار، و همه چیز جز خدا فراموش شود.

8- اصل تدریج: به فرمایش علامه، خداوند فطرت را بتدریج و در چند مرحله به آدمی ارزانی

می دارد؛ پس می توان گفت فطرت طی فرایندي تدریجی به دست میآید و انسان گام به گام در

وادي فضایل اخلاقی وارد میشود. این مراحل فطرت، سنخیت دارد و تباین کلی میان آنها برقرار

نیست. مرحله ضعیف فطرت، همان سلامت فطرتی است که در حال کودکی به آدمی می دهد.

مرحله بالاتر آن را در حال بزرگی که آدمی به خانه عقل می نشیند، ارزانی می کند که نامش را

اعتدال در تعقل و تدبیر می گذاریم و مرحله قویتر آن را بعد از ممارست در اکتساب فضائل

می دهد که ملکه تقوي در انسان ایجاد می شود. این سه حالت در حقیقت یک چیز و یک سنخ

است که بتدریج و در حالی بعد از حال دیگر نمو م یکند(8).بر این اساس، تربیت اخلاقی و فطري

بتدریج به دست میآید.

9-  استمرار بر رفتار صالح و کسب ملکه فضیلت: شاکله اخلاقی و ملکه تقوا به نوعی، تداوم

فطرت است؛ زیرا در مسیر شکوفایی فطرت توحیدي در انسان ایجاد می شود. پس علاوه بر اصل

معرفت بخشی و تقویت قواي ادراکی، مهارت آموزي و کسب ملکات فاضله نیز از اصول تربیت

اخلاقی است؛ یعنی متربی شاکله اش را که حیثیتی اکتسابی است از طریق افکار و رفتار اختیاري

خود مطابق با فطرتش می سازد و شکل می دهد که تکوینا به حق و عدل متمایل است.

10- اصلاح محیط: شکوفایی فطرت به محیط اجتماعی و فرهنگی مناسب نیاز دارد؛ زیرا انسان

موجودي است که در تعامل با دیگران و مناسبات اجتماعی رشد میکند و بشدت از آن تاثیر

میپذیرد(9)وجود موجبات توجه به خداوند، معاشرت و مصاحبت با نیکوکاران و صالحان موجب

برانگیختگی، رفع کسالت، تحریک انگیزه و بیدار شدن استعدادهاي خفته متربی میشود؛ هم

چنانکه وجود باورهاي مادي گرایانه در جامعه زمینه هاي کاملا متفاوتی را براي شنیده شدن نداي

فطرت فراهم می آورد.

11-  تربیت براي تمام سالهاي عمر: در نظام فطرت گرا، تربیت اخلاقی در همه سالهاي عمر و

موقعیتها ممکن است و هیچ وقت براي شکوفایی دیر نیست؛ زیرا فطرت هر گز نمیمیرد؛ براي

همین است که در بدترین وضعیتها نیز، مربی الهی میتواند تحول اخلاقی در جامعه ایجاد کند؛

گرچه این تحول در نوجوانان و جوانان سریعتر است و در بزرگسالان که به دلیل اشتغالات ذهنی و

گرفتاریهاي مادي از فطرت خود بیشتر فاصله گرفتهاند با دشواري بیشتري انجام میگیرد.

نتیجه گیري

در این پژوهش، جایگاه و محدوده تأثیرگذاري فطرت در اخلاق مورد بررسی قرار گرفت و

رابطه درونی میان فطرت، اخلاق و دین تبیین شد. نتایج حاکی است که:

اولا فطرت از نوع بالقوگیهاست و از آمادگی فرد براي "شدن" سخن می گوید؛ آنچه "ممکن

است" در وضعیت معینی بشود. فطرت نصاب خاصی از شناخت و تمایل به عمل اخلاقی را در نهاد

آحاد بشر پایگذاري، و زمینه درونی مساعدي براي اخلاقمند شدن بشر فراهم می کند؛ اما مشروط

به اینکه دچار عوارض سوئی نشود. تحقق کامل عمل اخلاقی و پایبندي به خواسته فطرت به بیدار

نگهداشتن و نیز تقویت این آمادگی فطري منوط است که از طریق دینداري به دست میآید.

فطرت بدون هدایت تشریعی در بهترین حالت، تنها ممکن است بتواند برخی از افراد را به درجاتی

از اخلاق نیکو متخلق کند و در نهایت به تقسیم عادلانه لذتها میانجامد، اما هرگز قادر به توجیه یا

تحریک مواردي هم چون ایثار و از خود گذشتگی نیست و نمی تواند مکارم اخلاق را نصیب

انسان سازد.

ثانیا، با توجه به اینکه فطرت نیز به عنوان هادي تکوینی انسان، مراتبی از خود کنترلی، مهار

غرایز و اعتدال قوا را می تواند تأمین کند، می توان اخلاق فطري را در کنار اخلاق دینی داراي

نوعی استقلال در نظر گرفت؛ بلکه می توان گفت میزان پایه اي از روحیه حق طلبی و فضایل

اخلاقی به عنوان پیش زمینه براي پذیرش دین حق ضروري است. سپس دین با آموزه هاي عمیق و

تفصیلی خویش به تکمیل مکارم اخلاقی انسان می پردازد. بنابراین، می توان وجود دو سطح

متفاوت از اخلاق را مفروض گرفت که البته مراتب مختلف یک حقیقت واحد است: سطح

حداقلی اخلاق که بر فطرت و عقل اجتماعی بشر متکی است و اخلاق متعالی و حداکثري آن که

همانا اخلاق دینی است.

ثالثا فطرت پاك انسان حتی در بهترین موقعیتها، هرگز او را به رفتار اخلاقی وادار نمیکند.

ساختار درونی بشر ابعاد دیگري نیز دارد و لذا عمل اخلاقی بشر از مجموعه شناختها، گرایشها،

عواطف و هیجانات، عادتهاي رفتاري و الگوهاي اجتماعی او تأثیر میپذیرد و انسان به عنوان فاعل

مختار سرانجام بر اساس قدرت اراده خود، انتخاب و عمل خواهد کرد و فطرت به عنوان عامل

زمینه ساز و یکی از محرکهاي عمل اخلاقی، ایفاي نقش خواهد کرد.

در بخش دوم مقاله با نظر به بحث فطرت، مجموعه اصول تربیتی براي تربیت اخلاقی مشخص

شد که این کار با روش جدیدي صورت گرفت که از دیدگاههاي خود علامه مستخرج است. بر

اساس یافتههاي بحث نظري مبنی بر اتکاي تربیت اخلاقی بر فطرت و هماهنگی تربیت اخلاقی با

تربیت اعتقادي و دینی، ضرورت اتخاذ تدابیري در جهت مراقبت و زنده نگهداشتن نور فطري از

یک سو و شکوفا کردن و پروراندن آن از طریق هدایت وحیانی و آموزههاي دینی از سوي دیگر،

مشخص می شود. در این راستا، مجموعه باید و نبایدهایی (اصول تربیتی) را اعتبار و قرارداد می-

کنیم که کاملا با مبانی فلسفی  دینی اخلاق متکی و ملایم، و دقیقا به غرض و هدف نهایی از

اخلاق ورزي منتهی است؛ به عبارت دیگر، اصول تربیتی مطرح شده، اصول عقلایی و نظام مند، و

واسطه میان دو حقیقت است: ذات خالی از کمال انسان و کمالات لاحق و چون با مبانی ملایم

است و هدف مورد نظر ما را براورده میسازد، مناسب، مفید و لازم الاجرا تلقی میشود. اصول

تربیتی مطرح در این پژوهش، لزوم پاکی نسل، آغاز زودهنگام تربیت اخلاقی، اصلاح موقعیت

محیطی، تقویت خود شناسی، غفلت زدایی و شناخت مصداق واقعی کمال، مبارزه با دنیا گرایی،

رفاه زدگی و هوس پرستی، استمرار و تدریج در تربیت و نیز ضرورت تقویت نور فطري از طریق

اطاعت از دستورهاي اخلاقی دینی و مداومت بر اعمال اخلاقی را نشان داد.

یادداشتها

1- "و نفس و ما سویها فالهمها فجورها و تقویها" (شمس /7و8): سوگند به جان آدمی و آن کس که آن را باچنان نظام کاملی بیافرید و در اثر داشتن چنان نظامی،خیر و شر آن را به آن الهام کرد.

2- "ثم السبیل یسره" (عبس/20): خداوند راه سعادت انسان را آسان و فراهم کرد.

3-   البته علامه تأثیر اختلاف افراد و مکانها و زمانها را در برقراري سنتها فی الجمله و تا حدي قبول می کند؛ امامی خواهد اثبات کند که بنیه اي ثابت و مشتركبین همه افراد و اقوام وجود دارد و لذا براي انسانیت سنتیاست واحد و ثابت به ثبات اساسش، و سنتهاي جزئی پیرامون آن دور م یزند که به اختلاف افراد ومکانها وزمانها مختلف می شود.

4- "قتل الانسان ما اکفره" (عبس/17): خدا بکشد انسان را که چقدر کفران گر است.

5- " ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعا و اذا مسه الخیر منوعا" (معارج-19 تا 21انسان (به منظور

رسیدنش به کمال) حریص خلق شده و نیز این طور خلق شده است که در برابر شر به جزع در م یآید و از

رساندن خیر به دیگران دریغ میکند.

6"فاقم وجهک للدین حنیفا فطرة الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم و لکن اکثرالناس لا یعلمون" (روم/30) روي خود را به سويدین حنیف کن که مطابق فطرت خدا است؛ فطرتی که

خدا بشر را بر آن فطرت آفریده است و در آفرینش خدا دگرگونگی نیست؛ این است دین مستقیم، ولی 

بیشتر مردم نمی دانند.

7-"قل ارایتکم ان اتاکم عذاب الله او اتتکم الساعه اغیر الله تدعون ان کنتم صادقین" (انعام/40):  بگو اگر راستمی گویید به من خبر دهید اگر عذاب خداشما را فرارسد و یا روز قیامت، آیا غیر از خدا کسی را بهفریادرسی خود می خوانید؟ هم چنین، آیه "فاذا رکبوا فی الفلک دعوا الله مخلصین له الدین فلما نجاهم الیالبر اذا هم یشرکون" ( عنکبوت/65) : چون به کشتی سوار شوند، خدا را همی خوانند و دین را خالص براياو دانند؛ اما همین که ایشان را نجات دادیم و بهخشکی رساندیم باز هم شرك م یورزند.

8- ر ك: طباطبایی، 1374، ، ج15: 368

153 9- ر ك: طباطبایی، 1374 ، ج4 : 153 

منابع فارسی

قرآن کریم.

خوانساری،جمال الدین محمد(1360) ، شرح غررالحکم و دررالکلم. مقدمه و تصحیح میر جلال الدین حسینی، چ 3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

امید مسعود(1373)، رابطه دین و اخلاق از نظر علامه طباطبایی. پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

جوادی آملی، عبدالله (1379)، فطرت در قرآن. چ2، قم: نشر اسراء.

طهرانی،محمد حسین(1425)، مهرتابان،مصاحبات تلمیذ و علامه. مشهد: نور ملکوت.

راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد(بی تا) ، مفردات الفاظ قران.قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیا.ن

سرمد ، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی،الهه(1376)، روشهای تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات آگاه.

صادق زاده قمصری، علیرضا؛ حسنی،محمد(1391)، چگونگی استنتاج بایدها در از هست ها در فلسفه تربیت؛ در جستجویی الگویی روش شناختی بر اساس نظریه اعتبارات علامه طباطبایی . تهران: موسسه پژوهشی برنامه ریزی درسی.

طباطبایی،محمد حسین (1389الف)، نهایه الحکمه،ترجمه علی شیروانی، چ10،قم: بوستان کتاب.

طباطبایی،محمد حسین (1389ب)،رساله الولایه، مقدمه و تحقیق سید علی طباطبایی، قم: مطبوعات دینی طباطبایی،محمد حسین (1388)، بررسی های اسلامی، به کوشش سید هادی خسرو شاهی.چ2، قم: بوستان کتاب.

طباطبایی،محمد حسین (1374)، المیزان،ج 1،2، 4، 7، 8، 10، 12، 13، 15، 16، 17، 18، 20، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

فرامرز قراملکی، احد(1385)، روش شناسی مطالعات دینی، چ 4، مشهد:  دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

مجلسی ، محمد باقر(1403ق)، بحارالانوار،چ2، ج3، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.

 

منبع: پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، دوره جدید، شماره 15 ، تابستان 1391

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12