علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 سپتامبر 26 - 6 محرم 1439 - 4 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 200967
تاریخ انتشار : 10 بهمن 1395 0:59
تعداد مشاهدات : 162

نگاهی به عرفان و ولایت از منظر علامه

برای ظاهر دین، شریعت و برای باطن آن، طریقتی است و نیز صورت حقّة آن را اسرار و حقایقی است که سیر به سوی ملکوت دارد و باطن نبوّت و دین نامیده می شود که به نام «حنیّة لدی حقّی» یا ولایت نامیده می شود

نگاهی به عرفان و ولایت از منظر علامه

شناسنامه علمی شماره، دوره 1، شماره 2، بهار و تابستان 1394، صفحه 149-168 

مجتبی مطهری الهامی/دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

این مقاله جستجویی مختصر با ذوق بینش عرفانی و معنوی به مسئلة ولایت از نگاه علاّمه طباطبائی(ره) است که با الهام از «رسالة الولایة» که از آثار گرانبهای ایشان است، نگاشته شده است و اساس آن از لحاظ معرفتی بر این مبتنی است که جوهرة دین، حنیف است و عطر الوهیّت دارد و نیز ازلی و ابدی است و ثبات و جاودانگی دارد؛ به بیان دیگر، برای ظاهر دین، شریعت و برای باطن آن، طریقتی است و نیز صورت حقّة آن را اسرار و حقایقی است که سیر به سوی ملکوت دارد و باطن نبوّت و دین نامیده می شود که به نام «حنیّة لدی حقّی» یا ولایت نامیده  می شود؛ بدین معنی که وجهة خلقی رسالت و نبوّت تشریعی پایان یافتنی است و دوران آن به رسالت خاتم الانبیاء بازمی گردد، امّا وجهة حقّی آن که ولایت است، استمرار دارد و بازگشت به وجود خاتم الاوصیاء حضرت امام مهدی(عج) دارد.  البتّه مرتبة شدید ولایت در نبی نیز هست و  مهم تر اینکه دریافت وجدانی و شهودی از ولایت، از طریق راهیبابی به باطن عالم و سرّ غیبی آن و نیز معرفت شهودی (توحید میسّر است) که البتّه این امر مخصوص انبیاء نیست؛ به عبارت دیگر، سیر و سلوک عرفانی خالصانه و عاشقانه است که سالک را به درک عترت طیّبه می رساند و از انوار جمالیّه و جلالیّة حق و نور ولایت ایشان بهره مند می نماید، چراکه فطرت انسانی با نور ولایت حق عجین شده است و امانتداری انسان از خدای سبحان در آیة «إِنَّا عَرَضنَا الأَمَانَةَ» همان ولایت مطلقة الهیّه است که در بطن نظام تشریع و نظام تکوین نهفته است.

 

Abstract

Following is a brief study with a mystical and spiritual tune about the topic of Wilāyah (Divine guardianship) in the viewpoint of Allāme Tabātabā’i by reference to Risālah al-Wilāyah, one his precious works. According to Allāme, Wilāyah is cognitively based on the essence of Hanif School of faith and it has got Divine flavor. It is eternal and everlasting and has consistency and immortality. In other words, the outward of faith has got Sharia (sacred law) and its inward has got Tariqa (sacred order). Also, there are mysteries and facts in the rightful manifest of Wilāyah for which it is called the inner of prophethood and faith. It means that the phase of legislative prophethood which is the outer side of faith is terminable and its era was restricted to the time of Khātam ul-anbiyā’ (the last prophet). But the phase of rightful inner side of faith that is Wilāyah is incessant and continues to the time of Khātam ul-usiyā’, Imam Mahdi (pbuh) and undoubtedly, Nabi (the holy prophet) himself has got the highest level of it. More importantly, being intuitively related to Wilāyah is only possible via being related to ālam al-ghayb (the unseen world) and its secret and also via intuitive cognition (that is monotheism). This is not merely specific to the prophets. In other words, it is sincere and amorous mystical conduction that leads the wayfarer to the perception of sacred ʻItra (beholders of Wilāyah) and impartsthe Divine light of beauty and glory to him as his nature is involved with the light of Wilāyah. The trusteeship of man being referred to in the Quranic verse: “Innā aradhna al-amānah …” (al-Ahzāb/72) is that absolute Divine Wilāyah which is embedded in legislative and genesis system of faith.

 

مقدّمه

نام علاّمه طباطبائی(ره) با قرآن، عرفان و حکمت قرین است و اندیشة عمیق و نورانی او همچون چشمه ای زلال و ساری در خاطرة فرهنگ و اندیشة این سرزمین به یادگار مانده است. علاّمه طباطبائی(ره)، این غوّاص دریای بی کرانة قرآن کریم، خود سرمست از جام زلال ولایت بوده است و همین سِر بوده که وی در تفسیر خویش قرآن را با قرآن و آیه را با آیه به تفسیر و تأویل رسانید. وی احیاگر تفسیر جامع و گرانمایه ای به نام تفسیر المیزان است که سیرة تفسیری وی الهام گرفته از روش رسول اکرم(ص) و اهل بیت(ع) می باشد؛ همانان که راسخان علم الهی هستند. به قول استاد شهید مطهّری(ره)، المیزان بهترین تفسیری است که از صدر اسلام تا به امروز در میان شیعه و سنّی به رشتة تحریر درآمده است و «به تعبیر آیت الله جوادی آملی، این تفسیر را باید نوعی دایرة المعارف تفسیری دانست» (جوادی آملی، 1368: 2477).

علاّمه طباطبائی(ره) حکیمی بزرگ و عارفی کامل در عرفان علمی و عملی است که نه تنها عرفان نظری و عرفان عملی را به خوبی هضم کرد، بلکه عرفان در بینش، اندیشه و رفتار وی نیز متجلّی بود. رسالة الولایة وی ره آورد و انعکاس تحقیق و تحقّق سیر و سلوک علمی و عملی وی در عرفان بوده است و نوعی معراجنامه و سفرنامة سلوکی او نیز به شمار می رود، هرچند رسالة لبّ اللّباب در سیر و سلوک و اخلاق نیز  از وی نشر یافته که دلیل بر عرفان عملی اوست. عرفان علاّمه بیش از آنکه رنگ و بوی صوفیانه و مسلک دراویش و مدرسة خانقاه را که جنبة اجتماعی تصوّف و عرفان است، در اندیشه و سلوک وی انعکاس دهد، عرفان شیعی، ولایی و اهل بیتی(ع) را متمثّل می سازد که در بطن قرآن کریم و سیرة قولی و فعلی رسول خدا(ص) و عترت طاهرین(ع) جلوه گر شده است. «چنین عرفانی در باطن دین (شریعت) مندرج است؛ زیرا راه  نیل به عرفان حقیقی تنها در سایة شجرة طیّبة دین و شاخسار شریعت مبین امکان پذیر است که آن هم ریشه در فطرت الهی و معنوی آدمی دارد؛ زیرا هیچ راهی در معارف الهیّه پیموده نمی شود، مگر آنکه ابتدا انسان از ظاهر شریعت به باطن آن سیر کند و تا انسان متأدّب به آداب شریعت حقّه نگردد، اخلاق حسنه برای او به حقیقت ظهور ننماید و ممکن نیست که نور معرفت الهی و علم باطن و اسرار شریعت برای او منکشف شود. از این نظر، ظنّ برخی خطاست که به ترک ظاهر، علم باطن پیدا شود و یا پس از پیدایش آن، به آداب ظاهره احتیاج نباشد»(موسوی خمینی(ره)، 1368: 7).

چیستی عرفان و راز و رمز آن

در یک بینش کلّی و با نگاه حکمت ذوقی و عرفان شیعی از منظر علاّمه، بر اساس معرفت عرفانی نفس، سرّ روح (روح قدسی انسان) از نفخة الهیّه است. روح الهی را از آن جهت «سِر» گویند که غیر از اصحاب راز و سلوک آن را ادراک نکنند؛ زیرا محلّ شهود حق، سرّ لطیف روح است که از طریق علم حضوری و سلوک عرفانی و با بینش (هستی شناسی) در حکمت ذوقی و (متعالیّه) دریافت می شود. «عرفان، معنویّت خواهی و معرفت رب، بندگی خالصانه و وجهة الهی یافتن است و وجه الله را در تمام حرکات ـ سکنات و نیّات خویش متبلور ساختن، هجرت از محدودة هستی فطری خویش و پیوستن به هستی اصل، لقاء و دیدار حق. فنای شهودی انسان (نه وجودی) در توحید به منزلة ولی الله نائل گشتن عوالم هستی و نیز عالم شهود و غیب را مظهر جلوة خدا دیدن، همة جهان هستی را تحت ولایت مطلقة الهیّه وجدان کردن، ادراک باطنی وحدت حق، تجلّی حق، وحدت شهودی حق». چنان که در حدیث نبوی است: «وَ کَذَلِکَ خَاتَمُ الأَنبِیَاءِ کُنتُ نَبِیّاً وَآدَمُ بَینَ المَاءِ وَالطِّینِ: آدم در میان آب و گِل بود که خاتم انبیاء و اولیاء ولیِّ ولایتِ جان و دل بود» (فاضل تونی، 1360: 93).

در تفسیر آیة "إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ" : به درستی که ما امانت الهی را بر آسمان ها و زمین عرضه کردیم...» (الأحزاب/ 72)، توضیح در حدیث قدسی آمده است: «لاَیَسَعَنِی أَرضِی وَ لاَسَمَائِی وَلَکِنَّ یَسَعَنِی قَلبُ عَبدِی المُؤمِنِ: آسمان ها و زمین ظرفیّت پذیرش مرا ندارند، بلکه قلب نورانی مؤمن ظرفیّت پذیرش مرا دارد» (مجلسی، 1403ق.، ج 58: 100).

علاّمه طباطبائی(ره) در تفسیر المیزان پنج احتمال را برای معنی «امانت الهی» مطرح می نماید و پس از نقد و بررسی احتمالات چهارگانه،  احتمال پنجم را می پذیرد که مراد از امانت، ولایت الهیّه است و می گوید معنی و تفسیر آیه این است که آسمان ها و زمین استعداد و ظرفیّت پذیرش این امانت الهی را که

 

همان ولایت الهیّه است، ندارند و تنها انسان در آفرینش است که استعداد ظرفیّت پذیرش حمل این امانت را پذیرا شد و موجودات دیگر جهان هستی از قبول آن امتناع کردند»3 و به قول حافظ:

 

«آسمان بار امانت نتوانست کشید                                    قـرعة فال به نام من دیوانه زدند

با من راه نشین بادة مستانه زدند»                                     ساکنان حَرَمِ سِتر عفاف ملـکوت

                                 دیوان حافظ.

 

«از نظر علاّمه طباطبائی(ره) در واقع، بستر ادراک ولایت بر اساس همانا معرفت (عرفان نفس) و تهذیب اخلاق از طریق سیر و سلوک روحی است که افق اندیشة آن در این حوزه با توجّه به آیة کریمة"َا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ: بر شماست معرفت نفس خودتان و مراقبت از آن (المائده/ 105) و نیز آیة کریمة"َا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ": ای کسانی که ایمان آورده اید! تقوای الهی پیشه کنید و هرکس بنگرد فردا خود چه پیش فرستاده است. تقوای الهی پیشه کنید؛ به درستی که خدا به آنچه انجام می دهید، آگاه است (الحشر/18). به هر حال، علاّمه طباطبائی بر اساس این آیات، چند محور حیاتی را مطرح می کند:

1ـ معرّفی سرّ روح یا روح ملکوتی انسان یا خودشناسی از طریق تهذیب اخلاق، سلوک کشف و شهود نفس یا روح قدسی انسان بر اساس هستی شناسی در حکمت صدرایی و عرفان ابن عربی.

2ـ مراقبت نفس (خودنگهداری و خودیابی): "إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا": به درستی که خداوند دانا و حکیم است (النّساء/2)؛ "أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی: آیا او نمی داند که خداوند ناظر بر اعمال ماست (العلق/ 14) و "وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّه"ُ: آنچه را که شما در نفس خویش آشکار و یا پنهان می کنید، خداوند به سبب آن شما را محاسبه می نماید (البقره/ 286)4. در واقع، «انسان آگاه و بیدار، حضورات و نیّات قلبی خویش را مواظب است و آنچه را می خواند، می شنود یا می بیند و می گوید، به آن توجّه دارد و مراقب است. هرچه مراقبت انسان بیشتر و دقیق تر باشد، ادراکات اندیشه ها، احساسات و رؤیاهای انسان زلال تر و صافی تر است. به قول حافظ:

«پاسـدار حـرم دل شـده ام شب همـه شب             که در این خانه جـز اندیشة او ننــدیشـم

(ر.ک؛ حسن زاده آملی، 1364: 21 و 22).

سیره و روش رسول اکرم(ص) چنین بود که اصحاب و یاران خویش را به سیر و سلوک تشویق می فرمود. سیرة علاّمه طباطبائی(ره) با شاگردانش نیز به همین طریق بود»5.

3ـ عبودیّت و ربوبیّت بر مبنای شریعت محوری.

4ـ توحید مداری (وحدت وجود).

5ـ فنای شهودی در توحید (فنای فعلی، صفاتی، ذاتی برای سلوک به سوی حق و لقای او.

علاّمه طباطبائی(ره) در تفسیر آیة "فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالْآَخِرَة": ای آفریدگار آسمان و زمین! تویی سرور و یاور من در دنیا و آخرت (یوسف/ 63ـ62)، در المیزان به اصل ولایت الهیّه و توجّه قلوب اولیای الهی و مخلصین از بندگان خاصّ خداوند سبحان، به  جایگاه ولایت اشاره می نماید. باید بین ولایت تکوینی و مقام نبوّت تشریعی تفاوت گذاشت. نبوّت و رسالت مطلبی است و نیل به مقامات معنوی انسانی، ولایت تکوینی و امامت، نکته ای دیگر، چنان که در تفسیر المیزان ذیل تفسیر آیة شریفة "فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةًمِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا": (آنجا) بنده‏اى از بندگان ما را یافتند که رحمت (و موهبت عظیمى) از سوى خود به او داده بودیم و نیز علم فراوانى از نزد خود به او آموخته بودیم (الکهف/ 65) اشاره کرده اند که مخلصین حضرت حقّ، سالکان معرفت ذات الهی و توحید ربوبی و نیز اولیای الهی، شاهدان ولایت حقیقی الهیّه هستند. همچنین، در تفسیر آیة "رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لاَ إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلاً": همان پروردگار شرق و غرب که معبودى جز او نیست، او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن (المزمّل/9). از همین طریق، توحید در الوهیّت و توحید ربوبی به مقام ولایت الهیّه از طریق عبودیّت که از فروع ربوبیّت حق است تا نیل به حقیقت توحید اشاره شده است (ر.ک؛ رودگر، 1382: 115) که در واقع، در این آیات، وی پیوند عرفان و سلوک روحانی و ولایت را به خوبی ترسیم می نماید. این روش را علاّمه طباطبائی(ره) از استاد عرفان خویش، مرحوم آیت الحق والعرفان، سیّد میرزا علی آقای قاضی گرفته اند. «از نظر مرحوم میرزا علی آقای قاضی(ره) وصول به مقام توحید و سیر و سلوک خالصانه إلی الله درک وجدانی عرفان ذات احدیّت، بدون ادراک وجدانی ولایت امامان شیعة اهل بیت(ع) عصمت و طهارت که خلفای به حقّ رسول الله(ص) هستند، امکان پذیر نیست» (طباطبائی، 1425ق.: 144). این نکته نزد حکمای نامی چون ملاّصدرا و ابن عربی،  محقّق قیصری و آقا محمّدرضا الهی قمشه ای، در بحث ولایت و امثال آن نیز مشهود است. اوصیای الهی بنا به خصوصیّت امامت و ولایت تکوینی، هدایت مخلوقات را از جنبة باطنی و وجودی به سوی عالم نور و وحدت بر عهده دارند.

اساس رسالة الولایة اثر علاّمه طباطبائی بر مبانی حکمت متعالیّه و عرفان ابن عربی نهاده شده است و محقّق داود قیصری در کتاب رسائل قیصری، ولایت را همانند نبوّت و توحید یکی از مبانی مهمّ عرفان نظری می داند (ر.ک؛ قیصری، 1357: 28ـ31).

آیت الله جوادی آملی در شرحی که بر رسالةالولایة علاّمه طباطبائی(ره) نوشته است، در توضیح سخن استاد خویش اشاره می نماید که اگر  کسی نفس قدسی خود را مشاهده نماید، ضرورتاً خداوند سبحان را شهود می نماید و این بهترین راه برای یافتن ولایت الهیّه و شهود جمال و جلال حقّ است (الرّوم/ 172). اگر انسان بخواهد خود را بنگرد، راهش آن است که به عجز و ناتوانی خود پی ببرد، بلکه راه ولایت، راه توحید است» (جوادی آملی، بی تا: 96) و خود را بارقه ای از حقیقت ذات الهی احساس می کند و لحظه لحظه، دائماً و مستمراً خود را وابسته به حق می بیند، نه وابسته به خود و دیگران».  البتّه این راه را بدون معرفت و سلوک به سوی کلمة اخلاص وتوحید نمی توان طی کرد»7.

در یک بینش اجمالی، بحث عرفان یابی به صورت اسرار و مکنون و دُرّ گرانبها در لابه لای متن تفسیر المیزان نهفته است. «در خبایا و زوایای کتابالمیزان مطالب ژرف عرفانی به صورت مستور، نه مشهود و به صورت سِر نه عَلَن، به سبکِ اشارت نه عبارت، به نحو اشراق نه اشراب، مطوی، مخزون، مکتوم و مکتون است که "لاَ یَمَسُّهُ إِلاَّ العَارِفُونَ" (جوادی آملی، 1379، ج 1: 199).

استاد مطهّری(ره) اظهار می دارد: «بسیاری از مباحث و معارف این تفسیر، بیش از آنکه زاییدة اندیشه و نبوغ ذهنی و یا معلول تفکّر و استدلال  (علم حصولی) باشد، اشراب از الهامات و اشراقاتی است که از طریق علم افاضی و حضوری بر قلب حکیم طباطبائی نازل شده است. بنده ریشة امّهات بسیاری از مسائل فکری (عقیدتی) خویش را از این تفسیر نفیس اقتباس نموده ام»(نقل قول از پدر شهیدم)» (ر.ک؛ مطهّری، 1429ق.: بحث تفسیر).

پیوند عرفان و ولایت را در تفسیر المیزان به صورتی دیگر نیز می توان ترسیم کرد. اینکه در مباحث تفسیر المیزان بعد از بحث های فلسفی،  علمی ، فرهنگی، دینی، اجتماعی و سیاسی، یک بحث روایی نیز در پایان هر بند تفسیری از آیات و سُوَر شده، بیانگر این سرّ مکنون و ارزشمند است که تیر آخر را معصوم(ع) رها می کند و یا آخرین سخن را که فصل خطاب و نیز معیار صحّت و درستی اندیشه است، از طرف معصومین(ع)(حضرت رسول اکرم(ص) و اهل بیت(ع)) بیان می شود که مفسّر حقیقی کلام خدا هستند و سرّ عصمت معصومین(ع) نیز در همین است.

نباید تصوّر کرد که بحث های علمی و فرهنگی (کلامی ، اجتماعی) در المیزان نسبت به سخن معصوم(ع) از ارزش بیشتری برخوردار است و از  این نظر، مقدّم بر بحث روایی ذکر شده است، بلکه کاملاً برعکس است. در اینجا نکته ای مهم قابل ذکر است و آن اینکه از لحاظ حدیث شناسی، علاّمه طباطبائی در بیان روایات از روش علمی و تحقیقی پیروی می کند و روایات صحیح و مستند را انتخاب می کند و از این روی، به احادیث ضعیف و مرسل استناد نمی کند. این مسئله از حاشیه ای که وی بر چندین جلد از مسائل اعتقادی کتاب بحارالأنوار علاّمه مجلسی نوشته، قابل اثبات است. به علاوه، این مطلب از روش تفسیری علاّمه و انتخاب روایات در بحث روایی المیزان نیز قابل درک است.

ولایت و عرفان

سرآغاز مذهب تشیّع به امرِ امامت و ولایت بازمی گردد. ظهور حقیقت امامت و ولایت به معنای عرفانی آن می باشد و هرگونه تفسیری از شیعه باید با توجّه بر این حقیقت مبتنی باشد که «لطیفة ولایت جنبة لَدَی الحقّی پیامبران است و در ظرف زمان و تاریخ خطّی و کمّی آن نمی گنجد و نمی توان عوامل اجتماعی و سیاسی را در پیدایش ولایت و مذهب تشیّع اصل و محور دانست یا جنبة کلامی (فقهی) یا ظاهری تشیّع را در شناخت این مذهب مبنا قرار داد، چراکه این عوامل و اسباب مقیّد به زمان و مکان در دایرة آفاق این جهان است» (ر.ک؛ پازوکی، 1385: 18ـ17) و باز سرّ تشیّع مستور می ماند. ترسیم حکیمانه از مذهب تشیّع این است که نبوّت، ظاهر است و ولایت، باطن و یا نبوّت، ظاهر ولایت است و ولایت، باطن نبوّت و اشرف از آن است؛ زیرا ولایت، صفت الهیّه است و جنبة لَدَی الحقّی دارد، امّا نبوّت و رسالت جنبة لَدَی الخلقی دارد و از این روست که نبوّت به خاتم انبیاء پایان یافت، امّا ولایت الهیّه پایان نپذیرفت، البتّه حقیقت روح کاملة قدسیّه، انسان کامل و ولایت مطلقه در درجة اوّل در کامل ترین انسان هستی و در خاتم الانبیاء متجلّی است و واحد است، چه نبی مرتبة شدید ولایت را داراست و دارای مرتبة نبوّت نیز می شود. ولایت الهی کثرت برمی دارد و ازلاً و ابداً باقی است. پیامبراکرم(ص) از ازل هم نبی است و هم ولی. به همین خاطر، حضرت محمّد(ص) پیش از ایجاد آفرینش نبی بود. بنابراین، نسبت خاتم ولایت به خاتم نبی همان نسبت انبیاء است به خاتم رسل، و همین معنی مراد شیخ محیی الدّین بن عربی در فصّ شیثی فصوص الحِکَم است، با این بیان که «فَخَاتَمُ الرُّسُلِ مِن حَیثِ وِلاَیَتِهِ نِسبَتُهُ مَعَ الخَاتَمِ الوِلاَیَةِ نِسبَتُهُ الأَنبِیَاءِ وَالرُّسُلِ مَعَهُ: پس نسبت خاتم انبیاء با خاتم ولایت (حضرت ولی عصر(عج)) مانند نسبت خاتم انبیاء است با انبیاء و رسولان و پیامبران اولوالعزم» (شیخ الإسلام، 1386).

هرچند شارح قیصری از این عبارت چنین استنباط کرده که نسبت خاتم رسول به خاتم ولایت همان نسبت سایر انبیاء است به خاتم ولایت، و ضمیر «معه» را به خاتم ولایت بازگردانده است، حال آنکه مرجع ضمیر، «خاتم رسل» است و سخن قیصری درست نیست، به دلیل اینکه ابن عربی در جای دیگر در کتاب خود گفته است: «فَإِنَّهُ الوَلِیُّ الرَّسُولِ النَّبِیِّ وَ خَاتَمُ الأَولِیَاءِ الوَلِیِّ الوَارِثِ الآخِذِ عَن أَصل: به درستی که رسول، هم نبی است و هم ولی، و حضرت ولی عصر که خاتم الاولیاء ولایت خود را در باطن از رسول خاتم دارد» ( تونی، 1360: 94ـ95).

این عبارت صریح در بیان وی، در اینکه ولایت انبیاء و خاتم الاولیاء از جزئیّات ولایت خاتم رسل است، چنان که شیخ بعد از این عبارت گفته است: «وَ هُوَ حَسَنَةٌ مِن حَسَنَاتِ خَاتَمِ الرُّسُلِ: یعنی خاتم ولایت درجه ای است از درجات خاتم انبیاء و رسولان» (همان: 93ـ94).

پیامبرانِ پیش از خاتم و نیز اولیاء دارای مقام ولایت ازلی نیستند، امّا مقام نبوّت حضرت ختمی مرتبت و ولایت امیر مؤمنان(ع) ازلی است،  چنان که «کُنتُ مَعَ الأَنبِیَاءِ سِرّاً وَ مَعَ مُحَمَّداً جَهراً: با همة انبیاء در سرّ و باطن آنان حضور داشتم و با رسول خاتم در ظاهر هم حضور داشتم» (همان: 93ـ94) و حدیث نبوی «أَنَا وَ عَلِیٌّ مِن نُورٍ وَاحِدٍ» اشاره به همین معنی است. لذا «در جوامع روایی ما آمده است اوّلین چیزی که از خدای متعال صادر شد، مقام نورانیّت رسول الله(ص) است، چون زمان و مادّه بعد پیدا شد: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ نُورَ نَبِیِّنَا عَلَیهِ وَ آلِهِ السَّلاَم» » (جوادی آملی، 1364، ج 3: 303). امام علی(ع) می فرماید: «کُنتُ وَلِیّاً وَ آدَمُ بَینَ المَاءِ وَالطِّینِ: من ولی بودم، زمانی که آدم بین مرتبة علم الهی و خلق عالم آفرینش بود». ملاّ جامی نیز در شرح نصوص در این معنی گفته است: «در آن وقتی که آدم(ع) که نه روح بود و نه جسد... و مراد امام علی(ع) از «کُنتُ وَلِیّاً...» این است که ولی بودم بالفعل قبل از ایجاد عالم. پس در اینجا اشکال نشود که تمام انبیاء و اولیاء در علم خدا نبیّ و ولی بودند و بنابراین، اختصاص وجهی ندارد، زیرا نبوّت و ولایت انبیاء بعد از ایجاد آنها بود، ولی امام علی(ع) مانند رسول الله(ص) که صاحب ولایت مطلقه است، بالفعل قبل از ایجاد عالم و تعیّن آفرینش او خودش وجود نورانی در عالم داشته است» (فاضل تونی، 1360: 93ـ922). لذا لطیفة معنوی شیعه امر ساده ای نیست که بتوان آن را مقیّد و محدود به جهات ظاهری آن کرد و به قول هانری کُربن، شیعه عمیق ترین و معنوی ترین تفسیر را از نبوّت دارد. حکومت الهی، امام(ع) در شیعه بخشی از ولایت است، لذا شیعه را صرفاً نمی توان از جنبة کلامی یا فقهی  و یا سیاسی آن شناخت و یا هر کس را تنها به خاطر تبعیّت از مذهب آبا و اجدادی سنّتی در مذهب تشیّع، حقیقتاً شیعه دانست. شیعه واقعی اهل سرّ پیامبر اکرم(ص) و حضرات معصومین(ع) است و اهل عرفان تزکیه و صفای نفس است، امامان(ع) حجّت حق بر روی زمین هستند و ولی الله اعظم حق و حضرت فاطمه زهرا(س) حجّت بر این معصومین(ع)، چنان که در زیارت حضرت صدیقه(س) می خوانیم: «لِنُبَشِّرَ أَنفُسَنَا بِأَنَّا قَد طَهَّرنَا بِوِلاَیَتِکَ:ما خود بشارت می دهیم که به واسطة ولایت تو پاک شدیم»13. یا سخن معصومین(ع) که از زبان، امام باقر(ع)روایت شده، «هَلِ الدِّینِ الاَّ الحُبَّ: اساس دین براساس عشق است». عشق الهی عشق به رسول خدا(ص) و عشق به حضرت زهرا(س) و حضرات معصومین(ع) است، امّا این عشق بدون حکمت (تعقّل و معرفت و یا ولایت)، معنی واقعی پیدا نمی کند؛ زیرا سرّ سخن این است که کیفیّت عشق ورزیدن چگونه است. این مقام ولایت از آغاز آفرینش جریان داشته طبق آیة مباهله (آل عمران/ 6) اهل بیت پیامبر اکرم(ص) نفس وی محسوب می شوند (أَنفُسَنَا وَ أَنفُسَکُم) دربارة اهل بیت(ع) در روایات آمده «کُلُّهُم نُورٌ وَاحِدٍ» همه از یک نور سرچشمه گرفته اند، چنان که در  زیارت اربعین می خوانیم: «أَشهَدُ أَنَّکَ کُنتَ نُوراً فِی الأَصلاَبِ الشَّامِخَةِ وَالأَرحَامِ المُطَهَّرَةِ: گواهی می دهم که تو نوری در پُشت های شامخ و در رَحِم های پاکیزه بوده ای» (قمی ، 1375: 771). البتّه عشق به اهل بیت(ع) امری مستقل در طول عشق به رسول خدا(ص) و عشق به خدا نیست. خداوند برای انسان یک دل و یک دلبر آفرید و با یک دل دو دلبر نمی توان داشت. قرآن کریم می فرماید: "مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِه"ِ: خداوند برای کسی دو قلب در درونش قرار نداده است (الأحزاب/ 4). لذا وجود امام معصوم(ع)14 «از شیعه تنها برای بیان احکام و نشر معارف دینی و سنّت پیامبر(ص) نیست تا با غیبتِ ولی این نقض غرض صورت گیرد. ولایت امام(ع) علاوه بر هدایت حیات ظاهری  مردم در حیات معنوی آنان، در هدایت باطنی اعمال آنان نیز مؤثّر است و حیات روحانی آنان را تنظیم می نماید و باطن اعمال و افعال را به سوی حق سیر می دهد؛ زیرا (انسان کامل که همان پیامبراکرم(ص) یا امام معصوم(ع) است، از راه باطن به نفوس و ارواح مردم اشراف و اتّصال دارد، گرچه از چشم ظاهری مردم مستور باشد»(طباطبائی، 1346: 154ـ1533).

علاه بر این، چنان که در زیارت جامعه کبیره اشاره شده است و نیز بر طبق نظر علاّمه طباطبائی(ره) در تفسیر آیة شریفة"وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْأُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا" (البقره/ 143) که دربارة ولایت تکوینی ائمّة اطهار(ع) است، اهل بیت(ع) واسطة فیض عالم هستی هستند و معنی آیه این است که ما مسلمانان را شاهد و الگو برای همة مردم عالم قرار دادیم و رسول اکرم(ص) شاهد و واسطة فیض بر ایشان». علاّمه با استفاده از روایات شیعه و سنّی اثبات می کند که حضرات معصومین(ع) واسطة فیض این  عالم هستند و در واقع، این همان ولایت تکوینی آنان است. در این جهان همة نعمت های ظاهری نظیر روزی ـ سلامت امنیّت و نعمت باطنی نظیر علم ـ حکمت عرفان تزکیة برکات روزی به واسطة فیض آن بزرگواران است. بنابراین، از اینجا دانسته می شود که از نظر حکمت و عرفان شیعی، به ویژه نظر علاّمه طباطبائی، امامان شیعه هم راه معرفت الهی، هم راه سلوک به سوی توحید، هم شاهد باطن اعمال انسان ها و هم مایة سبب امنیّت از حوادث ناگوار بر اهل زمین هستند. فرشتگان و عرش الهی در خدمت به انسان کامل و ولایت می باشند. (ر.ک؛ موسوی خمینی(ره)، 1360: 174ـ185). اگر حجّت الهی در زمین نباشد، زمین اهل خود را فرو می برد، چه انسان کامل روح عالم است و دلیل آن، این آیه است که می فرماید: "تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ": فرشتگان و «روح» در آن شب به اذن پروردگارشان براى (تقدیر) هر کارى نازل مى‏شوند (القدر/4). عالم تا وقتی زنده است که روح آن یعنی انسان کامل (خلیفة الهی) در وی باقی است، چنان که انسان تا وقتی زنده است که روح در بدنش زنده و باقی است. بنابراین، همان گونه که جسد آدم مِنهای روح مساوی است با مرگ، عالم بدون انسان کامل نیز مساوی است با ویرانی و نابودی جهان. انسان کامل مظهر تامّ و جامع اسماء و صفات الهی و جامع همة عوالم مُلکی، مثالی و عقلی و دارای ولایت کلّیّه، تکوینی و مقام خلافت الهیّه است؛ به بیان دیگر، ولایت بیت الغزل عرفان ذات معرفت الله و اسماء حُسنای الهی است که روح و جوهر عرفان می باشد؛ زیرا هر چیزی را علامت است و علامت پیامبران الهی، ولایت است. عرفان بی ولایت چنان است که گویی عقل بی درایت. لسان الغیب خواجة شیراز در غزل خویش به صورت رمز بدین اشارت فرموده است:

«رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس                         گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت»

                                                                   (ر.ک؛ ابراهیمی دینانی، 1377: 146).

«حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق،                     بدرقة رهت شود همّت شحنة نجــف»

                                                                                                (دیوان حافظ).

از نظر روش شناسی (منطق عملی)، رویکرد و روش علاّمه طباطبائی(ره) در تفسیر المیزان و در رسالة الولایة روشی ترکیبی و تلفیقی از عقل ـ نقل و نیز کشف و شهود است، چراکه علاّمه، قرآن، عترت، برهان و عرفان را نه در عرض هم، بلکه در طول هم می داند، لذا در تفسیر قیّم المیزان با تصریح و گاه تلویح و رمز به این مسئله اشاره دارد، چون دین الهی جامع قلب وحی و نقل ـ عقل است17. البتّه روش تلفیقی در کتابمصباح الهدایة إلی أخلافه والولایة حضرت امام خمینی(ره) نیز مشاهده می شود. در این کتاب، امام خمینی(ره) ولایت را باطن خلافت و ولایت مطلقة کلّیّه را باطن خلافت مطلق کلّیّه می دانند (ر.ک؛ موسوی خمینی(ره)، 1360: 196).

گرچه بحث ولایت در فصوص الحِکَم ابن عربی و شرح فصوص قیصری با رویکرد عرفان نظری، در رسالة الولایة حکیم میرزا احمد آشتیانی با رویکرد عرفانی و در رسالة الولایة محمّدرضا الهی قمشه ای با مبنای فلسفی ـ عرفانی کسوت ظهور یافته اند، ولی در عین حال، رسالة الولایة علاّمه طباطبائی(ره) از لطافت ـ ظرافت عرفانی و بینش حکمی جامع و دقیق برخوردار است، چنان که فصل اوّل و دوم این رساله با روش فلسفی و  برهانی و نیز در فصل سوم آن با روش نقلی اصل ولایت اثبات و تبیین شده است و در فصل چهارم طریق نیل به تهذیب نفس، سلوک روحانی و فنای شهودی در حضرت حق که همان نیل به مقام ولایت می باشد، توضیح داده شده است. در واقع، در فصل سوم و چهارم با روش عرفانی و ذوقی با الهام از آیات قرآنی و روایات معصومین(ع) به اثبات ولایت مبادره شده است. چنان که علاّمه طباطبائی(ره) در افق قرآنی نیز راه وصول  به مقام ولایت از همین طریق را معرفة الله (معرفت نفس قدسی) و نیز عمل و تلاش خالصانه برای سلوک به سوی لقاء حق به اثبات می رساند (ر.ک؛ قمی ، 1375: 259 و مجلسی، 1403ق.، ج 98: 39): «إِلَهِی أَقِمنِی فَی أَهلِ وِلاَیَتِکَ مَقَامَ مِن رَجَاءِ الزِّیَادَةِ مِن مَحَبَّتِکَ إِلَهی أَلهِمنِی بِذکرِ إِلَی ذِکرِکَ...: پروردگارا! مرا در میان اهل ولاء و دوستان خویش بر جایگاه کسی قرار ده که فزونی محبّت تو را امید دارد. پروردگارا! شیرینی یاد خویش را در دل من افکن تا مدام مرا به یاد و فکر تو اندازد و همّتی بدرقة راهم نما که جان من از اسماء تو برخیزد و روحم از جایگاه قدسیت الهام گیرد» (قمی، 1375: 259). امّا در فصل پنجم که گویی ثمره و نتیجة فصول پیشین است، با روش ترکیبی و تلفیقی از عقل وحی، نقل، کشف و شهود که سیر پایانی این رساله است، ولایت را در جهان خارج تجلّی می بخشد و لباس تعیّن به آن می پوشاند.

در بحث قرآنی ولایت در آیة"ِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ"(الأحزاب/ 72)، همانا ولایت مطلقة الهیّه در آغاز اثبات فطرت الهی، ولایت تکوینی، حدوث آدمیان و نعمت ربوبی ولایت و آیة"ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ" (التّکاثر/8) در باب فرجام حیات انسانی است، چه ولایت روح نظام تکوین و تشریع است و جهان خلقت و شریعت به مقام ولایت اتّصال دارد و بدون آن معنا پیدا نمی کند و فطرت انسانی با سرشت و خمیرمایة ولایت آفریده شده است، چنان که امام علی(ع) می فرماید: «إِنِّی کُنتُ مَعَ الأَنبِیَاءِ سِرّاً وَ مَعَ الرَّسُولِ جَهراً» و رسول اکرم(ص) می فرماید: «أَنَا وَ عَلِیٌّ مِن نُورٍ وَاحِدٍ». مقام ولایت روح کلّی عالم و آگاه بر ضمائر درون انسان و موجودات هستی است، چنان که در زیارت نامة معصومین(ع) می خوانیم: «أَشهَدُ أَنَّکَ تَشهَدُ مَقَامِی وَ تَسمَعُ کَلاَمِی و تُرِدُّ سَلاَمِی» (طباطبائی، 1343: 72 و آملی 1345: 3822).

این کلمات اشاره ای به همین مقام اسرارآمیز ولایت دارد که در اصل، ولایت عامة مطلقه برای حقیقت محمّدیه (انسان کامل) است که قوس نزولی و صعودی دارد، چه بعد از رسول اکرم(ص) ولایت طبق احادیث صحیح و متقن به ائمّة اطهار(ع) اختصاص دارد که خلفای حقّة او هستند که از طرف خداوند منصوص به ولایت و خلافت شده اند و خاتم انبیاء و وصیّ او، امام علی(ع) و خاتم اوصیاء و اولیاء، حضرت مهدی حجّة بن الحسن(ع) در باطن و اصل یک حقیقت واحدند که انبیاء و رسولان و نیز پیامبران اولوالعزم، نبوّت و ولایت خود را از آن سه به ارث می برند. نمونة استناد علاّمه طباطبائی(ره) به آیات و احادیث در نیل به مقام ولایت عرفان بر دو محور معرفت نفس (خودشناسی و خودیابی) و نیز مراقبت  نفس و توجّه به خودیابی مبتنی است.

آیات:

الف) "وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ...:" و همچون کسانى نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آنها را به «خودفراموشى» گرفتار کرد.... (الحشر/ 19).

ب) "یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ...": اى کسانى که ایمان آورده‏اید! مراقب خود باشید! (المائده/ 105).

ج) "سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ": به زودى نشانه‏هاى خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنها نشان مى‏دهیم تا براى آنان آشکار گردد که او حقّ است. آیا کافى نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است؟! (فصّلت/ 53).

د) "یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ...": اى کسانى که ایمان آورده‏اید از (مخالفت) خدا بپرهیزید؛ و هر کس باید بنگرد تا براى فردایش چه چیز از پیش فرستاده است.. (الحشر/ 188).

ز) " فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا...": (آنجا) بنده‏اى از بندگان ما را یافتند که رحمت (و موهبت عظیمى) از سوى خود به او داده ایم... (الکهف/ 655).

احادیث:

الف) «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ؛ مَن عَرَفَ نَفسَهُ اِنتَهَی إِلَی غَایَةِ کُلِّ مَعرِفَةٍ: هر کس خود را شناخت، پروردگارش را شناخته است و شناخت معرفت نفس بهترین طریق خداشناسی و نهایت معرفت الله است» (رودگر، 1382: 151).

ب) «العَارِفُ مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَاعتَقَهَا وَ نَزَّهَهَا عَن کُلِّ مَا یَعبُدُهَا: عارف کسی است که نفس خویش را بشناسد و خدا را از روی مهر و عشق عبادت کند و نفس خویش را از غیر خدا و هر چه باعث دوری او از حق می شود، تنزیه و آزاد سازد» (همان).

هـمـی گـویـم و گـفـتـه ام بـارهــا                 بُـوَد کـیـش مـن مِـهـر دلــدارهـا»

(ر.ک؛ طباطبائی، 1343، ج 11: ذیل سوره مائده).

 

ج) «لاَحِجَابَ بَینَهُ وَ بَینَ خَلقِهِ إِلاَّ خَلقُهُ: بین خداوند و مخلوقات او هیچ پرده و مانعی نیست، مگر حجاب خود و خلق او» (ر.ک؛ همان). به قول حافظ:

«میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست                      تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز»

                                    (دیوان حافظ).

د) امام علی(ع) در نهج البلاغه می فرماید: «إِنَّ قَوماً عَبَدَ اللهَ عِبَادَةَ التُّجَّارِ... عِبَادَةَ العَبِیدِ... عِبَادَةَ الأَحرَارِ...: گروهی خدا را به امید مزد می پرستند. این پرستش بازرگانان است و گروهی او را از روی ترس عبادت می کنند و این عبارت بردگان است و گروهی وی را برای اینکه خدا لایق بندگی و ستایش است، می پرستند و این عبات آزادگان است» (نهج البلاغه/ ح 229).

نتیجه گیری

رسالة الولایة علاّمه طباطبائی(ره) خود بر اساس مبانی حکمت متعالیّه صدرالمتألّهین و عرفان نظری محیی الدّین بن عربی مبتنی است. در واقع، خلاصه ای از حکمت الهی و روش آن نیز استدلالی است؛ زیرا علاّمه طباطبائی(ره) هرچند مبانی فلسفی وی در این رساله بر اساس  حکمت ذوقی صدرایی است، امّا روش وی سینایی است و بر برهان استوار است. نکتة دیگر اینکه وی در این رساله در بین روش های نقلی و روایی برهانی فلسفی و ذوقی عرفانی عرفان نظری، روش ترکیبی و تلفیقی از کشف و ذوق شهود (برهان) و قرآن را از مسئلة ولایت ارزیابی می نماید، امّا روش کشفی عرفان او نیز که از بطن قرآن سرچشمه گرفته، عرفانی شیعی، علوی و اهل بیتی(ع) است، نه عرفان صوفیّه. در روش نقلی نیز قرآن و عترت را غیرقابل تفکیک می داند و صرفاً به کلام خدا استناد نمی کند. نکتة مهمّ دیگر اینکه رسالة الولایة علاّمه طباطبائی(ره) بر محور نوعی هستی شناسی بر اساس حکمت ذوقی و اشراقی استوار و در واقع، سفرنامة عشق فطری و معنوی انسان  است. در روش سیر و سلوکی ریاضت نیز که از ارکان تهذیب نفس است، بر محور شریعت نبوی (و علوی)، طرح ریزی شده است. از آن روی، عرفان حقیقی جز از طریق درک مقام ولایت، ولاء و رسیدن به باطن علم و نیز سرّ و شهود هستی و عترت شریعت میسّر نیست، چنان که روش برخی از حکما و عرفای شیعی، به ویژه معاصرین نیز به همین صورت بوده است.

پی نوشتها:

1ـ استاد مطهّری تعابیر دیگری نیز دارند. علاّمه طباطبائی(ره) مجسّمة تقوی و معنویّت است. در تهذیب نفس و سیر و سلوک الهی مقامات  عالی را طی کرده است. وی مردی است که در حال حاضر هم مجهول القدر است. مردی است که باید صد سال دیگر بنشینند و به ارزش او پی ببرند. علاّمه طباطبائی(ره) چند نظریّه در فلسفه دارند؛ نظریّه هایی در سطح جهانی که شاید شصت سال دیگر ارزش این نظریّه ها روشن شود، ولی ما قدر خود را نمی دانیم (ر.ک؛ یادنامة تفسیر کبیر علاّمه طباطبائی، 1361: 20، 33، 76 و 1366).

خاطره ای از نوجوانی بیاد دارم به وقتی که در قم با والد گرانقدر خویش به منزل علاّمه طباطبائی(ره) به مجلس علمی ایشان شرکت  می کردیم. گاهی در آن مجمع علمی، نقد بر سخن و اندیشة علاّمه می گردید و ایشان پاسخ می دادند. بعد از آنکه با پدرم از منزل علاّمه طباطبائی(ره) خارج شدیم و به سوی حرم حضرت معصومه(س) رفتیم، من با ضمیر پاک نوجوانی گفتم: پدر جان سخن کی درست است؟ پدرم  در پاسخ عرض کردند: آقای طباطبائی درست می گویند. اینها نمی فهمند و بی خود اشکال می کنند.

2ـ علاّمه طباطبائی(ره) بر چند جلد از اوّل کتاب بحارالأنوار، 1، 2، 3، 4، 5 و 6 که جنبة اعتقادی دارد، حاشیه زده اند.

3ـ علاّمه حسن زاده آملی، فصّ حکمة عصمتیّة فی کلمة فاطمیّة را بر فصوص الحِکَم محیی الدّین بن عربی اضافه نموده است. ایشان  می فرمایند: مستحبّ است که در اذان «أَشهُدَ أَنَّ فَاطِمَةَ الزَّهرَاءِ بِنتَ رَسُولِ اللهِ، عِصمَةُ اللهُ الکُبرِی، حُجَّةُ اللهِ عَلَی الحُجَجِ» را بعد از «أَشهَدُ أُنَّ عَلِیّاً وَلِیُّ اللهِ» بگویند.

4ـ سرّ عشق سرّ نماز؛ سر نمازِ عاشقانه، عاشق به نماز نمی ایستد، بلکه در نماز غرق می شود. در قلب عاشق جذبه و شوق غالب می آید. استاد علاّمه طباطبائی(ره) در نماز مستغرق بود. در نوجوانی خاطره ای به یاد دارم که پدرم استاد مطهّری(ره) علاّمه طباطبائی را به فریمان  دعوت نمودند، به یاد دارم در وقت ظهر قبل از ناهار که علاّمه در منزل اقوام نزدیک شهید مطهّری در فریمان به نماز ایستاده بود، قنوت ایشان پنج تا ده دقیقه طول کشید، در حالی که خودم غرق تماشای نماز علاّمه بودم.

5ـ یعنی؛ «خودشناسی مایة دستیابی به غایت و مُنتهای هر شناخت و دانستن است، نخواهد بود».

6ـ یعنی: «عارف کسی است که نفس الهی و نورانی خویش را شناخت و آن را از هر قیدی و بندی آزاد نمود و آن را از هر آنچه پروردگارش امر به دوری داد، پاک و منزّه گردانید».

7ـ یعنی: «خداوند بین خود و خلق و آفریده اش حجاب و پرده نگذاشته است. این خود انسان است که بین خود و پروردگارش حجاب می شود».

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12